მოგონება ალექსანდრე წერეთელზე

იძღვნილი ალექსანდრე იოსების ძე წერეთელის დაბადებიდან  80 წლისთვისადმი.

 

1919 წლის პირველი ოქტომბრის წინა დღე იყო. კლასს რატომღაც მოეპრიანა, რომ ხვალ, პირველ ოქტომბერს ექსკურსიით მცხეთაში წავსულიყავით და დავსწრებოდით სვეტიცხოვლობას, რომელსაც სვეტიცხოველი პირველ ოქტომბერს დღესასწაულობდა. მოველაპარაკეთ ჩვენზე უფროსკლასელებს, რომლებთანაც დიდი მეგობრობა გვქონდა და გადავწყვიტეთ ამის შესახებ ჩვენ-ჩვენი კლასის დამრიგებლისათვის გვეთხოვა. ჩვენ მაშინ მეშვიდე კლასში ვიყავით, ეხლანდელ მეათე კლასში.

ჩვენმა კლასის დამრიგებელმა ბ-ნ თედო ბეგიაშვილმა, რომელიც ამავე დროს ქართულ ენას, საქართველოს ისტორიას და ფსიქოლოგიას გვასწავლიდა, აღგვიქვა, რომ მოელაპარაკებოდა და შეუთანხმებდა ბ-ნ ალექსანდრე წერეთელს, რომელიც ჩვენი მე-7 ქალთა გიმნაზიის დირექტორი იყო.

ჩვენდა სამწუხაროდ, ბ-ნ ალექსანდრემ უარი შემოგვითვალა, რადგან სასწავლო დღე იყო და ორი უფროსი კლასის გაკვეთილების გაცდენა არ შეიძლებოდა. საშინლად გვეწყინა. უარს არ ველოდით, ვინაიდან ჩვენი კლასი სამაგალითო კლასი იყო: არცერთი ოროსანი და ფრიადოსნებიც საკმაოდ გვყავდა. გევწყინა მითუფრო რომ ბ-ნ ალექსანდრეს ჩვენი კლასი განსაკუთრებით უყვარდა. მუდამ ყურადღებით და გულისხმიერებით გვეპყრობოდა. იმდენად ნაწყენები დავრჩით, რომ ორივე კლასმა გადავწყვიტეთ მცხეთაში არ წავიდოდით, მაგრამ გიმნაზიაშიც არ მივიდოდით. ასეც მოვიქეცით.

ორ ოქტომბერს არცერთ მოწაფეს არ დაგვიგვიანებია, მაგრამ არც სასიამოვნო ამბავი დაგვხვედრია.

ჩვენი უფროსი მერვე კლასი პირველ ოქტომბერს უკლებლივ გამოცხადებულა. მასთან ერთად ჩვენი თანაკლასელი ფრიადოსანი გოგონა მისულა.

საშინლად შევწუხდით, მივხვდით ჩვენს დანაშაულს, მაგრამ რაღა გაეწყობოდა. ზარი დაირეკა. მასწავლებელი არ შემოსულა. ვისხედით ჩუმად, სულგანაბულები. პირველი გაკვეთილი იწურებოდა და ვიდრე გამოსვლის ზარი დაირეკებოდა ბ-ნი თედო შემობრძანდა. ყველა ფეხზე წამოვდექით და თავჩაღუნულები ველოდით განაჩენს.

ეს რა გააკეთეთ? – დაიწყო ბატონმა თედომ. – როგორ არ გრცხვენიათ? ეს, იცით რა არის? გაფიცვა არის, გაფიცვა!!! დირექტორის განკარგულება არის – დაისაჯოთ. სასჯელი ასეთია: დარჩებით ექვსი გაკვეთილი, არცერთი მასწავლებელი გაკვეთილს არ ჩაგიტარებთ და ვერც შესვენებით ისარგებლებთ.

შევწუხდით, ეს სასჯელი ჩვენ არ გვაშინებდა და არც გვაწუხებდა. ყველაზე დიდი სასჯელი ჩვენთვის ის იყო, რომ იმ დღეს ისტორიის გაკვეთილი გვქონდა და ისტორიას ხომ ბ-ნი ალექსანდრე გვასწავლიდა. აი, სწორედ ეს იყო სამწუხარო და სავალალო, რომ გაკვეთილი გვეკარგებოდა.

ჩვენი ისტორიის გაკვეთილი არ გავდა სხვა გაკვეთილებს, მუდამ საინტერესო, შინაარსიანი, ღრმა ცოდნის მომცემი იყო, რომელსაც სკოლის ვერც ერთი ისტორიის სახელმძღვანელო წიგნში ვერ წავიკითხავდით. მუდამ ლამაზი ენით მოთხრობილი, არაჩვეულებრივი სასიამოვნო ყურთმოსასმენი დიქციით, რომელიც ისე ძალიან გვატყვევებდა, რომ ხშირად ზარის დარეკვასაც ვერ ვგებულობდით, ისე ვიყავით გატაცებული. მის გაკვეთილზე ბუზის ფრენას გაიგონებდით.

ბ-ნ ალექსანდრეს საგანში არცერთ მოწაფეს სამიანი არ გვქონდა, არ იყო შემთხვევა, რომ გაძახებულ მოწაფეს გაკვეთილი არ სცოდნოდა.

დასჯილებს საღამოს ხუთ-ექვს საათამდე გაგვატკუციეს თავი. ამ ხნის განმავლობაში არცერთ მასწავლებელს არ მოუკითხავს ჩვენთვის. ძალზე მოგვშივდა. ჩვენი სკოლის მოპირდაპირე შენობაში იყო ჩვენი ქართული სათავადაზნაურო გიმნაზიის განაყოფი ვაჟების სკოლა. მათ ვაცნობეთ ჩვენი დასჯის ამბავი და ვთხოვეთ რაიმე საჭმელი მოეწვდინათ. რასაკვირველია მაშინვე გამოგვიგზავნეს პური, ყურძენი და სხვა ხილი. კარგად რომ დავნაყრდით და შიმშილი მოვიკალით, ავფორიაქდით. დავერიეთ ერთიმეორეს, არა შენი ბრალია, არა შენიო. წავეჩხუბეთ იმ მოწაფესაც, ვუწოდეთ მოღალატე, გამცემი და ცხარე ცრემლით ვატირეთ. მაგრამ ბოლოს იმას ვუბრუნდებოდით, რომ ყველანი ძალზე დამნაშავენი ვიყავით.

არ ვიცოდით რა გვეღონა, როგორ მოვქცეულიყავით, რით გამოგვესყიდა დანაშაული ან როგორ დავნახებოდით ჩვენს საყვარელ მასწავლებელს  ბ-ნ ალექსანდრეს. იმ წუთას ბევრად გვერჩია სათითაოდ ვეცემეთ, მაგრამ სწორედ ის არ იყო ასეთი ადამიანი.  შეურაცყოფას არასოდეს მოგვაყენებდა, არასოდეს უხეშად არ გაგვიწყრებოდა, მეტად სამართლიანი და ობიექტური ადამიანი იყო თითოეული მოწაფის მოქმედების მიმართ. მისი ტკბილი დამრიგებლობითი საუბარი გვაფრთოვანებდა ყოველთვის და ბოლომდე გამოგვყვა კიდეც.

Tbilisis qalta me-7 gimnaziis mowapeni_recto

თბილისის ქალთა მეშვიდე გიმნაზიის მერვე კლასი. პირველ რიგში მარცხნიდან მესამე ალექსანდრე წერეთელი. ზმოდან მეორე რიგში მარჯვნიდან მეორე მარიამ (მარო) კიკნაძე.

ბოდიშის მოსახდელად და პატიების სათხოვნელად კლასმა აგვირჩია ორი დელეგატი, მე და აწ განსვენებული ქეთო ყანჩაველი.

ჩვენ მეორე დრეს დიდი მოკრძალებით, დარცხვენილები წავსდექით ბ-ნ ალექსანდრეს წინაშე.

მოვიხადეთ ბოდიში, ვითხოვეთ პატიება და მოვისმინეთ მისი მამობრივი, წყნარი, მშვიდი ხმით დამაჯერებელი რჩევა-დარიგება. ყველაფერი კარგად გათავდებოდა, მაგრამ ბოლოს ყანჩაველმა ბ-ნ ალექსანდრეს ჰკითხა: “თქვენ როგორ მოგეწონათ იმ მოწაფის მოქმედება, განა ლამაზი იყო კლასის განდგომა?” ბ-ნ ალექსანდრემ ის მოწაფე დაიცვა, რაზედაც ყანჩველი შეეკამათა.

– არა, ბატონო ალექსანდრე, თქვენ გულში მის საქციელს არ ამართლებთ, მაგრამ ჩვენ ამას არ გვეტყვით. – ამაზე ბ-ნ ალექსანდრეს გული მოუვიდა და მრისხანედ გვითხრა “აბა ეხლავე მიბრძანდით აქედან”-ო.

შეიძლება ბ-ნ ალექსანდრეს სადღაც არ მოეწონა იმ მოწაფის მოქმედება,  მაგრამ ჩვენ მივხვდით, რატომ დაიცვა ის ასე. იგი მეტად ღარიბი მოწაფე იყო, რომელიც ძალზე ებრალებოდა და ძალიან ეხმარებოდა. არ იხდიდა სწავლის ფულს და ბევრი სხვა შეღავათითაც სარგებლობდა. საერთოდ უნდა ითქვას, რომ ჩვენი გიმნაზიის არცერთი ღარიბი მოწაფე არ იყო მისი ყურადღების გარეშე. ღარიბ მოწაფეებს ათავისუფლებდა სწავლის ფულის გადასახადიდან. ურიგდებოდათ მათ კაბები, საცვლები და ბევრი სხვა რამ კიდევ. რასაკვირველია, გასაგები იყო რომ ამ გოგონას არ შეეძლო სხვანაირად მოქცევა, რომ ყველაფერი ეს არ დაკარგვოდა.

დელეგატებმა ვერ მოვიტანეთ კარგი ამბავი. არც ცოცხლები ვიყავით და არც მკვდრები.

მეორე დღეს პირველი გაკვეთილი ქართული ენა გვქონდა. მოულოდნელად კარი გაიღო და დარაჯი შემოვიდა: ” მარო კიკნაძეს იბარებს ბ-ნი დირექტორიო”. ელდა მეცა, შევშინდი, თურმე ადამიანის ფერი არ მედო. მიკვირდა რა დავაშავე ისეთი, მე ხომ ხმაც არ ამომიღია ჩვენი დელეგატობის დროს. აკანკალებული შევედი დირექტორის კაბინეტში და დახეთ ჩემ გაკვირვებას, როცა ბ-ნ ალექსანდრემ მითხრა: “კიკნაძე, გუშინ რომ კაბინეტიდან დაგითხოვეთ ეს თქვენ არ გეხებოდათო”.

მე არ ვიცი რა მომივიდა სიხარულისაგან. მადლობა გადავუხადე, დიდი ბოდიში მოვიხადე ჩემი ამხანაგის მაგივრად და სულ ფრენა-ფრენით შევვარდი კლასში, სადაც შეწუხებული მელოდა ბატონი თედო და მთელი კლასი.

 

მარიამ კიკნაძე
1969 წელი

 

ბაქტერიოფაგიის ინსტიტუტის შენობის ისტორიისათვის

ბაქტერიოფაგის შემსწავლელი სრულიად საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი 1939

ბაქტერიოფაგის შემსწავლელი სრულიად საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი 1939

1923 წელს პროფესორ გიორგი ელიავას ინიციატივით თბილისში ბაქტერიოლოგიური ლაბორატორია დაარსდა. ლაბორატორიას მაჩაბლის ქუჩაზე ორსართულიანი შენობა ეკავა, სადაც  70-მდე თანამშრომელი მუშაობდა.

უდიდესი დატვირთის გათვალისწინებით,  ელიავამ 1934 წელს ლაბორატორიის გაფართოება განიზრახა. ინსტიტუტის მშენებლობის გეგმა და ხარჯთაღრიცხვა მან საქართველოს კომპარტიის პირველ მდივანს ლავრენტი ბერიას წარუდგინა, თუმცა, ამ წამოწყებაზე მეცნიერმა უარი მიიღო.(1) ამის მიუხედავად, ელიავამ უკან არ დაიხია და 1936 წლის 14 აპრილს, საკავშირო სახალხო კომისართა საბჭომ თბილისის გარეუბანში, საბურთალოზე  ბაქტერიოფაგის შემსწავლელი სრულიად საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის მშენებლობის გადაწყვეტილება მიიღო. (2)

მდინარე მტკვრის სანაპიროსთან 13 ჰექტარი მიწის ფართობზე ინსტიტუტის აგება- მოწყობისთვის 12 ნახევარი მილიონი მანეთი გამოიყო, აქედან  ძირითადი კორპუსის ასაგებად  – სამი მილიონი მანეთი. „ახალი ინსტიტუტის დირექტორად დაინიშნა პროფ. გ. ელიავა. ფრანგი ბაქტერიოლოგი პროფ. ფელიკს დ’ ერელი, რომელმაც 1917 წელს აღმოჩინა ბაქტერიოფაგი, დაინიშნა ინსტიტუტის გენერალურ კონსულტანტად“. (3)

სამწუხაროდ, ელიავა ინსტიტუტის ახალი შენობის გახსნას ვერ მოესწრო.  1937 წელს, საფრანგეთის მთავრობის ჯაშუშობასა და მოსახლეობაში ეპიდემიის გავრცელების მცდელობის ბრალდებით, გიორგი ელიავა დააპატიმრეს და დახვრიტეს.  ინსტიტუტი ხელუხლებელი დატოვეს, ხოლო ელიავას დაწყებული საქმე მისმა მოსწავლეებმა გააგრძელეს.

1939 წლისთვის ინსტიტუტის ახალი შენობის მშენებლობა  დასრულდა და იმ დროისთვის ერთ-ერთი უმსხვილესი სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი მსოფლიოში, თავისი მატერიალური ბაზით და კადრებით,  სრული დატვირთვით მუშაობას შეუდგა.  ინსტიტუტის შტატში 500 თანამშრომელი ირიცხებოდა, მათ შორის 70 მეცნიერ-თანამშრომელი იყო.

ნიკოლოზ აბაშიძე მესაზღვრეებს პროფილაქტიკურ აცრებს უტარებს, 1926

ნიკოლოზ აბაშიძე მესაზღვრეებს პროფილაქტიკურ აცრებს უტარებს, 1926

1941-45 წლები ინსტიტუტისთვის მისი სიციცხლისუნარიანობის გამოცდის პერიოდი იყო. ომის პერიოდში ინსტიტუტმა 18 მილიონი მანეთის ღირებულების (1926 წლის კურსის მიხედვით) სამკურნალო- პროფილაქტიკური პრეპარატი დაამზადა, როგორც ფრონტისთვის, ისე ზურგისათვის. მეორე მსოფლიო ომის დროს, სწორედ საქართველოში შექმნილმა ფაგებმა გადაარჩინა უამრავი ადამიანი სამხედრო ლაზარეთში სიკვდილს. ქვეყნის ტერიტორიის სანიტარული დაცვის უზრუნველსაყოფად, ინსტიტუტის ეპიდემიოლოგიური განყოფილების მეცნიერ-თანამშრომლები მივლინებულნი იყვნენ საკავშირო რესპუბლიკებში. ბევრი თანამშრომელი დაჯილდოვდა სახელმწიფო ჯილდოთი, მათ შორის იყო ინსტიტუტის საწარმოო მიმართულების ხელმძღვანელი, რესპუბლიკის დამსახურებული ექიმი ნიკოლოზ აბაშიძე (1897-1965). (2)

ეს ორი ფოტო (1939წ.) სწორედ ნიკოლოზ აბაშიძის პირადი არქივის დათვალიერებისას ვიპოვე, სადაც ინსტიტუტის შენობის ფასადების გარდა, საყურადღებოა საქართველოს სამხედრო გზა და მისი მიმდებარე განაშენიანება (იხ. ქვემოთ).

I ფოტო – პანორამა:  ბაქტერიოფაგიის ინსტიტუტის შენობა , საქართველოს სამხედრო გზა.

II ფოტო:  ბაქტერიოფაგიის ისტიტუტის ადმინისტრაციული შენობა.

____________

1. მიხეილ ბასილაძე, კომუნისტი ბაქტერია, 24 საათი, 2010, 21-27 მაისი, გვ.46-47 –  http://www.24saati.ge/weekend/story/6704-komunisturi-baqteria

2. Труды Тбилисского научно-исследовательского института вакцин и сывороток, т.VI, тб.,1967, ст.5

3. ბაქტერიოფაგის შემსწავლელი ინსტიტუტი, მუშა, 1936, 29 აპრილი, გვ.1

P.S. ფოტოს ორიგინალები ოჯახში ინახება, ხოლო მისი ასლები ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ფოტომატიანის, მფლობელ ნიკოლოზ აბაშიძის კოლექციაშია შესული.

ია გორგიშელი

ბებოს ვარდები

rose1ძველ ფოტოებზე აღბეჭდილი ვარდები ალბათ ბევრს ახსენებს ბებოს ეზოში მოყვავილე ვარდებს. ასევე ალბათ  ხშირად გსმენიათ, რომ ვარდებს სურნელი აღარ აქვს, რომ ჩვენი ბებიების ბავშვობაში ისეთი ვარდები ყოფილა –  სურნელი წაგაქცევდა. სწორედ ასეთი, სურნელოვანი ვარდი ხარობს ჩემს ეზოში, რომელიც ყველა ვარდისაგან გამორჩეულია, არა სილამაზით, არამედ განსაკუთრებული სურნელით.

კითხვა გამიჩნდა საკუთარ თავთან, ნეტავ რა ჯიშის ვარდია? ვარდი, რომელსაც ჯერ კიდევ ბებო, შიდა ქართლის ერთ-ერთ სოფელში, უვლიდა და უფრთხილდებოდა, რომელის მიმართაც ბავშობიდან განსაკუთრებული დამოკიდებულება მაქვს, რადგან მისი სურნელი ბედნიერ წლებს და სკოლის საზაფხულო არდადეგებს მახსენებს?

ვარდის სახელს მარტივად მივაგენი Google-ის ფოტოებით ძიების მეთოდით. ავტვირთე ჩემს მიერ გადაღებული ვარდის ფოტო და აი, ისიც. აღმოჩნდა, რომ ბებოს დანატოვარი ვარდი არის ისტორიული ვარდის ჯიშებიდან (Old Garden Rose -კლასიფიკაციიდან) ერთ-ერთი, კერძოდ, პორტლანდების „Rose De Resht“.

მისი წარმოშობის ადგილი დაზუსტებით ცნობილი არ არის. სავარდე მეურნეობის მეპატრონის, 3ფრანგი ნენსი ლინდსის (Nancy Lindsay) მიერ ხელმეორედ აღმოჩენილი იყო 1950 წელს სპარსეთში, რომელმაც ის ევროპაში გაავრცელა. თუმცა, ვარაუდობენ რომ „Rose De Resht“-ს ფრანგული ფესვები აქვს და ამ ჯიშის ვარდები 1880 წლამდეც იყო ევროპაში. მეეჭვება რომ საქართველოში ევროპიდან შემოვიდა, რადგან მისი წარმოშობა ცნობილი არ არის, სრულიად შესაძლებელია რომ იგი, ოდი თგანვე როგორც საქართველოში, ისე სპარსეთსა და სხვა მეზობელ ქვეყნებში ხარობდა.

Rose de Rescht hedgeევროპაში ე.წ ისტორიული ვარდები დღესაც ძალიან პოპულარულია, რასაც ვერ ვიტყვით საქართველოზე, რადგან აქ თურმე გადაშენების პირასაა ძველი ჯიშები – ბურბონები, პორტლანდები, რუგოზები, ცენტრიფოლიები და მათთან ერთად ქრება ვარდისთვის ჩვეული სურნელიც. სამწუხაროდ, ერთეულ ოჯახებშია შემორჩენილი ბებოს ვარდები დამათრობელი სურნელით.

წყარო:

http://blog.countrygardenroses.co.uk/2011/04/

http://www.rosebook.ru/roses/portland/rose-de-rescht/

მიხეილ ოჰანჯანოვი და მოდერნის სტილი ქართულ არიქიტექტურაში

მიხეილ ოჰანჯანოვი (1870-1916)

მიხეილ ოჰანჯანოვი (1870-1916)

XX საუკუნის დასაწყისში საქართველოში შემოვიდა  ახალი სტილი ხელოვნებაში, რომელიც რუსეთის იმპერიაში მიღებული სახელწოდებით – „მოდერნი“ გახდა ცნობილი საქართველოში.  ახალმა სტილმა (Art Nouveau) თვალსაჩინო ადგილი დაიკავა საქართველოს ქალაქების არქიტექტურაში და განსაკუთრებით შესამჩნევი კვალი დაამჩნია ქ. თბილისს.

ამ დროისთვის თბილისში მრავალი უცხოელი არქიტექტორი თუ ინჟინერი მოღვაწეობდა, რომელთა წვლილი ქალაქის არქიტექტურის განვითარებაში ფასდაუდებელია.  მათ შორისაა თბილისის ულამაზესი შენობების ავტორი, არქიტექტორი მიხეილ ოჰანჯანოვი (1870-1916).

მიხეილ ოჰანჯანოვის პროექტები პირველად 1898 წლიდან ჩნდება. ქალაქ თბილისს მის მიერ განხორცილებული  მოდერნის სტილის მრავალი მაღალმხატვრული  ნიმუში საცხოვრებელი  სახლი, სახელმწიფო და საზოგადოებრივი ნაგებობა ამშვენებს. ოჰანჯანოვი წლების განმავლობაში მუშაობდა ქალაქის თვითმმართველობაში საუბნო არქიტექტორად.

მისი არქიტქტურული პროექტებიდან ყველაზე ცნობილია :

თბილისის საკრედიტო საზოგადოების შენობა

თბილისის საკრედიტო საზოგადოების შენობა

1. ლეონიძის ქ. N3 – საქართველოს ეროვნული ბანკის შენობა.  ე.წ. თბილისის საკრედიტო საზოგადოების შენობის მშენებლობას თავად მიხეილ ოჰანჯანოვი მეთაურობდა. პროექტირების და მშენებლობის ბოლო ეტაპზე მას ეხმარებოდნენ არქიტექტორი ი. კოლჩინი და ინჟინერი ს. რაზგილდევი. მხატვრული ნაძერწი ფორმები შეასრულა ტფილისურმა ფირმამ „ნოვაკ“-მა. მშენებლობამ დაგეგმილზე დიდ დროს გასტანა (1910-1915).

ბოზარჯიანცის  სახლი

ბოზარჯიანცის სახლი

2. ჭონქაძის N12  – საცხოვრებელი სახლი (თამბაქოს მწარმოებელი ბოზარჯიანცის ე.წ. “მადამ ბოზარჯიანცის” სახლი (1914-1915),  რომელსაც 1915 წელს მიენიჭა ქ. თბილისის საუკეთესო ფასადის შენობის პრემია).

ძმები ზუბალაშვილების უპოვართა სახლი.

ძმები ზუბალაშვილების უპოვართა სახლი.

3. ძმები ზუბალაშვილების (ყოფილი ათარბეგოვის) ქუჩაზე მდებარე ბავშვთა პირველი კლინიკური საავადმყოფო, რომლის მშენებლობა (1902-1906) ძმებმა ზუბალაშვილებმა დააფინანსეს და ქალაქს საჩუქრად გადასცეს როგორც “უპოვართა თავშესაფარი”.

სახელმწიფო ბანკის კანტორა

სახელმწიფო ბანკის კანტორა

4. გუდიაშვილის ქ. 7 მდებარე ეროვნული ბიბლიოთეკის ადმინისტრაციული კორპუსი, ერთ-ერთი საუკეთესო თბილისის მოდერნის სტილით ნაგებ  შენობათა შორის (სახელმწიფო ბანკის კანტორა შენდებოდა 1907-1910წწ, რ. გოლენიშჩევის თანაავტორობით. საბჭოთა პერიოდში აქ ფინანსთა სამინისტრო იყო განთავსებული).

მიხეილ ოჰანჯანოვის ბიოგრაფიიდან ცნობილია, რომ ის ცხოვრობდა ჩუღურეთში, დღევანდელი მაზნიაშვილის ქ. N16-ში.  არსებობს ვერსია, რომ  46 წლის ასაკში მოკლულ იქნა დუელში.

ამ სახლში ცხოვრობდა მიხეილ ოჰანჯანოვი. მაზნიაშვილის ქ.N16

ამ სახლში ცხოვრობდა მიხეილ ოჰანჯანოვი. მაზნიაშვილის ქ.N16

წმ. აბო თბილელის ნიშის ისტორია

786 წლის 6 იანვარს (ახ.. სტილით 19 იანვარს), ნათლისღებას, თბილისში, ნარიყალას ფერდობის ძირში, ორმოცი სებასტიელი მოწამის სახელობის ეკლესიის “კართა ზედა”, სარკინოზებმა ქრისტიანობისთვის აწამეს და თავი მოჰკვეთეს არაბ აბოს, შემდეგ წმინდანის გვამი დაუდეს ურემს, გაიტანეს “გარეშე ქალაქსა” და მიიტანეს დასაწველად ადგილსა მას, “რომელსა საგოდებელ ეწოდების”, რამეთუ მუნ არის საფლავები კაცთა მის ქალაქისათა.”

იმ ადგილმა, “სადაცა დასწუნეს ხორცნი იგი წმიდისა მოწამისანი”, მიიღო ძალი კურნებისა: “ყოველნივე სიხარულითა და მადლობითა ქრისტესითა მივიდოდეს და აღიღებდეს მიწასაცა მის ადგილისასა, და მრავალნი სენთაგან შეპყრობილნი მიჰყუანდეს და მასვე შინა განიკურნებოდეს.” ამ დროიდან ეს ადგილი ქართველებისთვის წმინდა ადგილად იქცა. თბილისის კეთილმსახურმა მცხოვრებლებმა პირველად ჯვარი აღმართეს წმ. აბოს წამების ადგილას, ხოლო შემდეგ ნიშიც ააგეს.[1]
XVIIს-ში ამ ადგილას ჯვარი იდგა და კათალიკოსი ანტონ I  მის აღმართვას მეფეებს მიაწერდა.[2] 1795 წ. 11 სექტემბერს, თბილისის კარიბჭესთან აღა-მაჰმად-ხანის ჯართან საბედისწერო ბრძოლაში, როცა ცხადი გახდა, რომ ირანელი დამპყრობლები იმარჯვებდნენ, ქართველთა მეფე ერეკლე II ერთგულმა მეომრებმა გამოიყვანეს ხელჩართული ბრძოლიდან და გადაიყვანეს მეტეხის ხიდის გაღმა, მარცხენა ნაპირზე. სწორედ “იქ, კლდოვან ნაპრალზე გამოსახული ჯვრის წინ ჩამოხტა მეფე, დაიჩოქა და ქრისტიანობისათვის წამებულ აბოს ნეშტს შეავედრა “ქრისტეს ჯვრისათვის ჯვარცმული ერი (ილია)”. [3]

რას გვაძლევს რეალურად ისტორიული წყაროები წმ. აბო თბილელის ნიშის ისტორიისათვის? პირველად მოვიხმობ ვახუშტი ბატონიშვილს:

“ისანს არს, კლდესა მტკურისასა, კლდესა ზედა, ციხესა შინა ეკლესია მეტეხი, ღვთისმშობელისა, გუმბათიანი, დიდშვუენიერნაშენი, საარქიმადრეტო. აქ განვალს ხიდი კალიდამ ისანს, ციხიდან ციხესა, ხოლო ხიდის ყურის სამხრით არს საფლავი წმიდის აბოსი, რომელი იწამა სპართაგან ტფილისს”.[4]

პირველი ხიდი თბილისში სწორედ მეტეხის ძირში აშენდა. ამ ადგილას მტკვრის კლდოვანი ნაპირები განსაკუთრებით ახლო ადგება ერთმანეთს, ამიტომ აქ შედარებით ადვილი იყო ხიდის აგება. XIIIს.-ში, ჯალალედინის შემოსევისას, მეტეხის ხიდზე ასიათასი ქართველი ეწამა, რის გამოც მას “მოწამეთა ხიდი” უწოდეს.

მეტეხის ხიდი საუკუნეების მანძილზე არაერთხელ იყო შეკეთებული და არსებითად რეკონსტრუირებულიც, მაგრამ ხიდის ადგილი მუდმივად უცვლელი რჩებოდა.[5]

თბილისის სიონის საკათედრო ტაძრის ბლაღოჩინის, დეკანოზ იოანე ბასხაროვის წერილიდან ირკვევა, რომ მისი და მისი თანამედროვეების ხსოვნით, “1820 წლამდე წმ. აბოს მოწამეობრივი აღსრულების მოსაგონებლად და სასწაულმოქმედი ადგილის აღსანიშნავად აქ, წმინდანის დაწვის ადგილას, იდგა კლდესთან შეერთებული არც თუ დიდი ზომის ხის ჯვარი. (ალბათ, უნდა ვიგულისხმოთ, რომ ეს ის ჯვარია, რომელთანაც ერეკლე II ილოცა). თვითონ ადგილიც არ იძლეოდა რაიმე შენობის არსებობის საშუალებას, რადგან აქ ძლივს გადიოდა ურემი… ეს ადგილი 1820 წელს გაფართოვდა გენერალ ალექსანდრე ერმოლოვის განკარგულებით, ვისი განკარგულებით თუ ბრძანებით 1821 წელს ყოფილი ჯვრის ადგილზე მოეწყო პორტიკი ორ სვეტზე. პორტიკის და სვეტების აშენებისას გაფართოვდა გზა და  გამოკვეთილ იქნა თვითონ კლდეც, სადაც ადრე აღმართული იყო ჯვარი. მოგვიანებით აქვე ახლოს მცხოვრები აბრამ კვეზერელის მიერ ნიშში მოთავსდა მაცხოვრის და ღვთისმშობლის მცირე ზომის ხატები, იმიტომ რომ ამ წმინდა ადგილზე გამვლელები ხშირად ანთებდნენ სანთელს[6].

მალე კატასტროფულმა წყალდიდობამ დაანგრია ხიდი და წალეკა მისი ახლო მიდამოები. უნდა ვიფიქროთ, რომ ქ. თბილისი იმ ხანებში დიდი ხნით უხიდოდ არ დარჩებოდა და, მართლაც, 1829-1830წწ. აქ არსებობდა დროებითი ხიდი. საგულისხმოა რომ ამ დროს წმინდანის ნიშიც მიიღებდა ზიანს.

1830-იან წლებში გრაფმა ივან პასკევიჩ-ერევანსკიმ ნიში ნაძერწი ორნამენტებით გაალამაზა, კლდეში გამოქვაბულს კარები შეაბა და შიგ, წმინდა ხატი დააბრძანა. 1830 წლის საბუთებიდან ირკვევა, რომ აქ იყო დასვენებული წმ. იოანე მებრძოლის ხატი და იდგა შესაწირი ყულაბა.[7]

1839 წლისათვის ხიდი მთლად საიმედოდ ვერ იყო, რის გამოც, მთავრობის განკარგულებით, მთლიანად დაშლილ იქნა. ქალაქის ზრდასთან დაკავშირებით არსებული ხიდი ვერ აკმაყოფილებდა მოსახლეობის მოთხოვნილებას, ამიტომ 1843 წელს აიგო  ხის კონსტრუქციის გისოსებრი ხიდი. ასეთი  “ტაუნის” სისტემის ხიდი  პირველად იქნა აგებული კავკასიაში.[8] ამ ხიდზე მოძრაობა წარმოებდა მხოლოდ ერთი მიმართულებით. სწორედ ამ ახალ ეგრეთწოდებულ “ამერიკულ ხიდს” შეეწირა წმ. აბო თბილელის ნიში.

გზათა მიმოსვლის ინჟინერთა კორპუსის პოდპოლკოვნიკი გრაუერტი 1843წ. ივლისში ატყობინებს მთავარმართებელს, რომ, თბილისში მეტეხის ხიდის მშენებლობისას, გზის გაყვანასთან დაკავშირებით, კლდის ბურღვის გამო მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, კლდეში აგებული “პორტიკი”[9] ორ სვეტზე, რომლის უკანაც მოთავსებული იყო წმინდანთა  ხატები, აუცილებლად უნდა ჩამოინგრეს. გრაუერტი ითხოვს განკარგულებას, რომ ხსენებული ხატები გადატანილ იქნას ტაძარში მანამდე, სანამ იგი დაანგრევს  “პორტიკს” და ააგებს მის ადგილზე ახალს, ასეთივე სახისას. ხატები მალევე გადატანილ იქნა მეტეხის ეკლესიაში, ხოლო ინჟინერ-პოლკოვნიკ გრაუერტს დაევალა, რომ პორტიკის დანგრევისას წმინდა მოწამე აბო თბილელის წმინდა ნაწილების განსასვენებელი (საფლავი), როგორც საყოველთაო თაყვანისცემის ადგილი, დატოვოს ხელუხლებელი. მაგრამ 1844 წლის 3 აგვიტოს, იმის გამო რომ “პორტიკის” მოწყობა დაფინანსებული არ ყოფილა, ხიდის მშენებლობისას ჩატარებული სამუშაოების დროს ნიში დანგრეულ იქნა.[10]

წმ. აბოს ნიშინიშის მოწყობა მთავრობამ ჩააბარა ინჟინერ-პოლკოვნიკ სონინს, რომლის წერილიდან ირკვევა, რომ “პოლკოვნიკი გრაუერტის მიერ დანგრეული პორტიკისაგან გადარჩენილი მასალიდან, ძველის ადგილზე ასეთივე პორტიკის მშენებლობისათვის შეიძლება გამოდგეს სვეტების ქვეშ მყოფი ორი თლილი ქვა და ზოგიერთი ნაძერწი ორნამენტი თაბაშირისაგან, რომლითაც მორთული იყო სვეტების კაპიტელები და პორტიკის ლავგარდინი. [11]

1845 წლის ზაფხულში ახალი კარიბჭის მშენებლობა სახელმწიფო ხარჯით  დამთავრდა.

1848-1850წწ. დასნეულებული საიდუმლო მრჩეველი, სენატორი ს.ვ. საფონოვი წმ. აბოს მეოხებით განიკურნა.[12] ღვთის სამადლობელოდ სენატორმა აქ წმიდანის ნიში განაახლებინა, ნიშში წმიდანის ხატი დაასვენა და კლდეში მინის კარი მოაწყო. (წმინდანის სიმაღლის (?) ხატი იმყოფება “კიოტში”[13] მინის უკან). 1850 წლის 29 ივნისს პეტრე-პავლობის დღესასწაულს წმიდა აბოს ნიში საზეიმოდ იკურთხა. სიონის საკათედრო ტაძარში “საღმრთო  ლიტურღიის  შემდგომ  ნიკიფორე  გორის ეპისკოპოსი შეკრებილი  სამღვდელოების  თანხლებით  გაემართა  “ძველ ნანგრევებზე ახლახან აშენებულ პატარა სამლოცველოსაკენ”. ლოცვის შემდგომ აკურთხეს საფონოვის მიერ შემოწირული, გრიგოლ გაგარინის[14] მიერ დაწერილი ხატი. ეს ხატი დასვენებულ იქნა იმგვარად, რომ ყველა გამვლელს ხიდზე თაყვანი ეცა მისთვის…[15]

დროთა განმავლობაში ნიში მივიდა დანგრევის პირას, რის გამოც 1867 წელს იგი განახლებულ იქნა, მაშინ ჯერ კიდევ გიმნაზიელი  მიხეილ (გობრონ) საბინინის მიერ. 1867წ. 28 აგვისტოს მეტეხის ციხის ეკლესიის დეკანოზი ბასიანოვი მეტეხის ეკლესიაში ლიტურგიის დამთავრების შემდეგ ლიტანიით გაემართა წმ. აბო თბილელის ნიშთან, სადაც აკურთხა განახლებული ნიში და საბინინის მიერ დაწერილი ახალი ხატი.

1870 წელს მეტეხის ძირში პირველი ლითონის ხიდი აიგო. ხიდის მშენებლობამ, ჩანს, კვლავ თავისი კვალი დაამჩნია წმიდა აბოს სამლოცველოს. გზა, რომელიც გადიოდა მეტეხის ციხის მხრიდან ავლაბრის ხიდისაკენ, ამოივსო ნაყარი მიწით და მოსწორდა[16].

1874 წელს მაიორ გორსკინის ქვრივმა, ნინომ, წმ. აბოს ნიშის კარებს რკინის გისოსი შემოავლო [17]. როგორც არქიმანდრიტი მაკარის 1877წლის 28 აპრილით დათარიღებული წერილიდან ირკვევა, ნიშის კედლები და ხსენებული გისოსიც უკვე შეკეთებას საჭიროებდნენ.[18]

XIXს-ის დასასრულს წმინდანისადმი ყურადღება განსაკუთრებით გაძლიერდა ყოვლად სამღვდელო ალავერდელი ეპისკოპოსის კირიონის ღვაწლით. შეადგინეს “გალობა სავედრებელი წმ. დიდისა მოწამისა აბოჲსი” (პარაკლისი), გამოიცა წიგნად მისი ცხოვრება და დაერთო ეს პარაკლისი.[19] 1900 წლის 12 იანვრის გაზეთი “ივერია” იუწყებოდა, რომ წმინდანის ხსენების დღეს “8 იანვარს ხარფუხის წმ. ნიკოლოზის ეკლესიაში მწირველი ბრძანდებოდა ალავერდის ეპისკოპოსი, ყოვლადუსამღვდელოესი კირიონი… წირვის დამთავრების შემდეგ სამღვდელოება ყოვლადუსამღვდელოესის კირიონის მეთაურობით ლიტანიით გამოემგზავრა ეკლესიისგან ვორონცოვის ქუჩით (დღევანდელი გორგასლის ქუჩა) წმ. აბოს სამარტვილისაკენ…” ამ დღეს წმ. აბოს სამარტვილესთან სამრევლო სკოლა იკურთხა ამ წმინდანის სახელზე. ყოვლადუსამღვდელოესი ალავერდელი ეპისკოპოსის შემდგომში კი, საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის კირიონის და მისი თანამედროვეების სურვილი წმ. აბოს სამარტვილე-სადილეგოს ადგილზე ტაძრის აგება იყო, რაც განუხორციელებელი დარჩა.

1909 წ. ნიში ხელახლა შეკეთებული იქნა, ხატი განახლდა.[20] მოგვიანებით ნიში ვიღაცას ისე გადაუღებავს, რომ მთლიანად დაუკარგავს მისთვის ძველი კოლორიტი.[21]

1910, 1916, 1917 წლების პრესა აღნიშნავს, რომ ფერისცვალების მონასტერში წმ. აბო თბილელის ხსენების დღეს, სადღესასწაულო წირვის შემდეგ, ფერისცვალების მონასტრიდან სამღვდელოება მლოცველებთან ერთად მიემართება ნიშთან და იქ პარაკლის იხდის.

თბილისმა XXს-ში  მრავალი ცვლილება განიცადა: “ახლა რომ მოვიდეს ქვეყნად რომელიმე ჩვენი წინაპარი და ტფილისს გადმოხედოს, ვეღარ იცნობს და არც დაიჯერებს, თუ ეს ქალაქი ჩვენი დედაქალაქი ტფილისია. მხოლოდ, როცა სოლოლაკის ქედზე აიხედავს, ან მეტეხს გადაავლებს თვალს, მაშინ მიხვდება, რომ ეს მიდამოები, მართლაც, ძველი ტფილისის მიდამოებია. იცნობს… მეტეხის ძირას წმ. აბო თბილელის განსასვენებელს (ადგილს სადაც იგი ეწამა, აბოს წამების ადგილას დღეს ასვენია წმინდანის ხატი. მდებარეობს მეტეხის ხიდის მეორე ყურს მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, სარაჯიშვილის შესახვევი№4), აგრეთვე სიონს, ფეთხაინს, მეტეხის ეკლესიას, ციხის საყდარს, სპარსელების და თათრების მიზგითებს, აბანოების მრგვალ თაღებს და თითქმის მეტს ვეღარაფერს” [22](1923წ.)

მეტეხის პლატოზე 1958 წელს საძირკველი ჩაეყარა ვახტანგ გორგასლის ძეგლს. 50-იან წლებში მდინარე მტკვარზე გაიდო ახალი, დიდი ზომის ხიდი, და ამასთან დაკავშირებით, კლდის ერთი ნაწილი ააფეთქეს. ამ აფეთქებამ იმსხვერპლა წმ. აბო თბილელლის ნიში.

წმაბო თბილელის ნიში XX საუკუნის მიწურულს 

abo1XX საუკუნის მიწურულს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ილია II-ის  ლოცვა-კურთხევით გადაწყდა მეტეხის კლდის ძირში, ახალი ხიდის მიმდებარედ, წმ. აბოს სახელობის ეკლესიის აშენება. 1994 წლიდან ეკლესიის პროექტზე მუშაობას აწარმოებდა საპატრიარქოს საეკლესიო ხუროთმოძღვრების ცენტრი. პროექტის ავტორია რეზო ჯანაშია, კონსულტანტები – დეკანოზი ბესარიონ მენაბდე, ქეთევან აბაშიძე და ია გორგიშელი.

პროექტზე მუშაობისას და წმინდა ნიშის მხატვრული იერსახისა და მისი მდებარეობის დადგენის შესახებ ძველი მასალების მოძიებისას, კლდის კბოდეზე, წყლის პირას, კლდეს “შეჭიდებული” მცირე ზომის აგურის წყობამ მიიპყრო ყურადრება. ძველი თბილისის თანამედროვე მკვლევარების აზრით, წმ. აბო თბილელის ნიში მთლიანად განადგურდა ახალი ხიდის მშენებლობისას. 1951 წელს სამლოცველო მიმდებარე კლდის დიდ ნაწილთან ერთად ააფეთქეს. აქედან  გამომდინარე, არქეოლოგიური გათხრების ჩატარება აზრს მოკლებული იყო, ამიტომ ადგილი მომავალი ტაძრისათვის მიახლოებით განისაზღვრებოდა. ვითარება შეიცვალა მას შემდეგ, რაც თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში მიკვლეულ იქნა მეტეხის პლატოზე მეფის რუსეთის  მიერ აშენებული ციხის ადრეული მაკეტი. ამ მაკეტზე საგანგებოდ არის აღნიშნული აბო თბილელის ნიში (პორტიკი). ამას თან დაერთო ერმაკოვის ფოტოზე “მეტეხის ხიდი” აბო თბილელის ნიშის მიკვლევა. მაკეტზე და თვით ადგილზეც გადაზომვების შედეგად, ასევე მოძიებული ფოტო-საარქივო ტოპოგრაფიული მასალების შეჯერებით დადგინდა, რომ ის აგურის წყობა, რომელიც მეტეხის კლდის ძირზე იყო შეზრდილი, ძველი XIX საუკუნეში აგებული სამლოცველოს ნაწილი შეიძლება ყოფილიყო. იგი იმდენად სისხლხორცეულ “შეუღლებული” იყო კლდესთან, რომ მათი ურთიერთგანშორება ვერანაირმა აფექებამ ვერ შესძლო. მოგვიანებით საისტორიო არქივში მიკვლეულ იქნა წმ. აბო თბილელის ნიშის გეგმა, რომლის აგებაც სურდათ ამ წმინდა ადგილზე.[23]

Фото0631994 წ.  გათხრითმა სამუშაოებმა მთლიანად წარმოაჩინა ნიში-პორტიკი, რომელსაც ზედა ნაწილი ჰქონდა მონგრეული. კერძოდ ორი სვეტის ნანგრევი ბაზისებითურთ და სვეტებს შორის ჩადგმული წითელი მართკუთხა ფორმის ტუფის ქვა… მოგვიანებით, სისხლისფერი ქვის ქვედა დონეზე აღმოჩნდა, იმავე ზომის სწორკუთხა ქვა და მის გვერდით მცირე ზომის ქვაბი.  გაწმენდითი სამუშაოებისას, წმ. აბოს ნიშის მიწაყრილით დაფარულ ტერიტორიაზე ამოზრდილი მომცრო ნაძვი მოჭრეს. თბილისის ფერისცვალების დედათა მონასტერში ნაძვის მორი გადახერხეს და ერთ-ერთ გადანაჭერზე ჯვრის გამოსახულება აღმოჩნდა. ეს ჯვარი კრწანისის წმ. ნიკოლოზის ეკლესიაში ინახებოდა, ხოლო წმ. აბოს ტაძრის კურთხევის შემდეგ (2007 წ.) გადატანილ იქნა წმ. აბოს ტაძარში.

1995 წლის 21 იანვარს, წმინადნის ხსენების დღეს, სმარტვილესთან სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქმა ილია II პარაკლისი გადაიხადა. 1996 წლის 21 იანვარს, წირვის შემდეგ, სიონის ტაძრიდან საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი თბილისის სამღვდელოებასთან ერთად წმ. აბო თბილელის ნიშისაკენ გაემართა. ამავე დროს კრწანისის  (ხარფუხის) წმ. ნიკოლოზის ეკლესიის სამღვდელოებამ და მრევლმა გაიარა 1900 წელს კირიონის მიერ განვლილი გზა აბოს ნიშამდე. მსვლელობას წინ უძღვოდა ლაშა კინწურაშვილის მიერ შექმნილი წმ. აბო თბილელის ხატი. ნიშთან კათოლიკოს-პატრიარქმა წმინდანიის სავედრებელი პარაკლისი გადაიხადა.

1996 წ.  17 მარტს, ჯვრის თაყვანისცემის დიდი დღესასწაულის დღეს, იკურთხა წმ. აბო თბილელის ტაძრის საძირკველი.  კურთხევა აღასრულა კრწანისის წმიდა ნიკოლოზის ტაძრის წინამძღვარმა, დეკანოზმა ბესარიონ მენაბდემ. ჯვრის თაყვანისცემის დღეს ჯვარი კვლავ აღიმართა ამ წმინდა ადგილზე. ტაძარს აშენებდენ სამხატვრო აკადემიის კურსსამთავრებულნი, მოქანდაკეები ვახტანგ ბოჭორიშვილი, ზაზა ფანცულაია, დავით გომართელი და გია ხელაძე. მშენებლობას აფინანსებდა დვალიშვილების ოჯახი და მათთან ერთად მორწმუნე მრევლის წარმომადგენლები.

წმიდა აბოს სახელობის ტაძარი 2007 წლის 13 იანვარს აკურთხა გურჯაანისა და ველისციხის ეპისკოპოსმა, მაღალყოვლადუსამღდელოესმა ექვთიმემ (ლეჟავა) კრწანისის წმიდა ნიკოლოზის ტაძრის სამღვდელოებასთან ერთად.

დღეს წმ. აბო თბილელის  ტაძარი წარმოადგენს მცირე ზომის ორნავიანი ტიპის ბაზილიკას. ორივე ნავის გადახურვა ცალფერდაა. ტაძარი კლდეს უერთდება და ბუნებრივად იზრდება მასში. უწინ “პორტიკად” წოდებული ნიშის ნაშთის წინ კარიბჭე-სამლოცველოა, რომელიც ქალაქისაკენ თაღით არის გახსნილი და მასში წმ. აბო თბილელის მოზაიკური ხატია. მოზაიკური ხატი ეკუთვნის ამირან ბაკურაძეს. ნიშის წინ აღმოჩენილი სისხლისფერი ქვა თაღის წინ ფერადოვან აქცენტს ქმნის.

ეკლესიის ტერიტორიას სამი მხრიდან “ბუნებრივი” ზღუდეები აკრავს: ჩრდილოეთიდან ხიდის კედელი, სამხრეთიდან მეტეხის კლდე, დასავლეთიდან მდინარე მტკვარი. სამშენებლო მასალა შერჩეულია მდინარე მტკვრის ხეობიდან. იგი ფერითაც კარგად შეეხამება მეტეხის კლდეს. ტაძრის სახურავადაც ქვაა გამოყენებული. სამრეკლოც მარტივი ტიპისაა: ეს არის კლდეში ჩამაგრებულ ლითონის საკიდზე შებმული ზარი.

ღვთის მადლით  ქართველი ერის დიდი ხნის სურვილი განხორციელდა და დღეს ქალაქ თბილისს ამშვენებს  თბილისის მფარველი ანგელოზის  წმიდა აბო თბილელის  სახელობის  ტაძარი.


[1] .. [ეპისკოპოსიკირიონი], წმიდა მოწამე აბო ტფილელი,  ტფ., 1899, გვ.12.

[2]მარტირიკა ანტონისა …აბოსთვის, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ.VI, თბ., 1980, გვ.246.

[3] საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ.IV, გვ. 763-764.

[4] ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, თბ.,1941, გვ.53.

[5] ბერიძე, თბილისის ხიდები, ჟურ.: “დროშა”, 1951, ¹5, გვ.18.

[6] სცსსა, ფ.489, აღწ.1, საქ.№26395.

[7] სცსსა, ფ.489, აღწ.1, საქ.№3218; ფ.192, აღწ.3, საქ.¹5.

[8] Журн. Министерства путей сообщения за 1867 г., том.VI, стр. 48-53.

[9] პორტიკი (ლათ. porticus), საყრდენი სვეტებით და თაღებით შექმნილი, სამი მხრიდან გახსნილი ნაგებობა. ჩვეულებრივ კეთდება მთავარი შესასვლელის წინ.

[10] სცსსა,ფ.2, აღწ.1, საქ. №10381.

[11] სცსსა, ფ.2, აღწ.1, საქ.№11585,1844წ. ნოემბერი.

[12].. [ეპისკოპოსიკირიონი], წმიდა მოწამე აბო ტფილელი, ტფ., 1899, გვ.13.

[13] ხატის ჩამოსაბრძანებელი ხის ყუთი ან ჩარჩო მინით.

[14] გრიგოლ გაგარინის მიერ დაწერილი ხატი დღეს მეტეხის ღვთისმშობლის შობის სახელობის ტაძარშია.

[15] Освящение часовни Св. Або в Тифлисе, “Закавказский вестник”, 1850, №28, ст.1.

[16] სცსსა, ფ.192, აღწ.3, საქ.№4.

[17] სცსსა, ფ.500, აღწ.4, საქ.№16.

[18] სცსსა, ფ.500, აღწ.4, საქ.№2.

[19] წმიდა მოწამე აბო ტფილელი, გამოცემა საქართველოს საეგზარხოსოს საეკლესიო მუზეუმისა № 3, ტფ., 1899, გვ.40.

[20] სცსსა, ფ.48, საქ.№24161.

[21] Нбадриашвили, Тифлис, Тиф., 1934, ст.121-122.

[22]დონდუა, საქართველოს დედაქალაქი ტფილისი, ტფ., 1923, გვ. 65;

Пл. Иоселиани, Описание древностей города Тифлиса, Тифл., 1866, ст.257, ст.260.

[23] სცსსა, ფ.489. აღწ.1 საქ.№64767. № – План часовни предпологаемого воздвигнуть на месте мученической кончины Або в Тбилисеюю

ია გორგიშელი. 2007წ.
ყველა უფლება დაცულია 
download (2)

 

სოფელ არბოს ისტორია და მისი სიძველეები

შიდა ქართლის მხარეში, ქალაქ გორის  ჩრდილოეთით 29 კმ-ში მდებარეობს სოფელი არბო, რომელსაც არმოსავლეთით ჩამოუდის მდ. პატარა ლიახვი, ხოლო სოფელში გადის მდინარე დიცის წყალი, იგივე  დიცურა.

სოფელ არბოს ღირშესანიშნაობებს წარმოადგენს  ფეოდალური ხანის წმ. გიორგის დარბაზული ეკლესია, XIX საუკუნის წმ. გიორგის დიდი, გუმბათოვანი ეკლესია, ღვთისმშობლის სახელობის ბაზილიკა, მწერალ ნიკო ლომოურის სახლ–მუზეუმი და მწერალ ანტონ ფურცელაძის საცხოვრებელი სახლი. ყველა ეს შენობა არბოს ცენტრში, მთავარი გზის პირას მდებარეობს.

სოფელ არბოს და მისი უძველესი სიწმინდის, წმ. გიორგის საყდრის ისტორიის შესახებ მოვიხმობ რამდენიმე წყაროს:

ბატონიშვილი ვახუშტი თავის გეოგრაფიაში წერს: „სოფელს არბოში არის ეკკლესია წმიდის დიდი მთავარ-მოწამის გიორგისა, უგუმბათო.“   “შერთულს ზეით არს ეკლესია არბო-წმიდისა, სასწაულთმოქმედის პატარა-ლიახვის კიდეზე, დასავლით” და სქოლიოში შენიშნავს: “ვგონებ აქა ტფილისს წამებულის აბოს ნაწილსა და სახელსა ზედა მისსა აღშენებულსა, და სასწაულსაც მის მიერ”.[i]

ამასვე იმეორებს ბროსე (1848წ.) და “მწყემსის” არბოელი კორესპონდენტი – ნიკო ლომოურიც (1892წ.), რომლებიც სახელწოდება არბოს აბოსთან აიგივებენ და თვლიან, რომ წმ. აბო თბილელი არბოშია დაკრძალული. ამ გადმოცემის მიხედვით, სოფელ არბოში არსებული ეკლესია აუშენებიათ თამარ მეფის ბრძანებით, “რომელსაც ნდომებია თაყვანის-ცემა და დაცვა წმიდა მოწამის აბოს საფლავისა, რადგან ზოგიერთების აზრით, წმიდა მოწამის აბოს საფლავი აქ არის და თვით სოფელსაც თავისი სახელი ამ წმინდანისაგან დარქმევია.” აი რას წერს ნიკო ლომოური ამის შესახებ:

“…  ქრისტეს მოყვარე მოწამის თაყვანის-მცემელთ მტკვრიდან ღამე ჩუმად ამოიღეს წმინდა აბო თბილელის  ძვლები, ჩაასვენეს კუბოში, წამოიღეს შიგნით ქართლში და დაასაფლავეს იმ ადგილას, სადაც შემდეგ გაშენდა სოფელი, რომელსაც დაერქვა სახელად აბო, არბო. შემდეგ XII საუკუნის ბოლოს, ამბობს გადმოცემა, წმიდა მოწამის საფლავზე თამარ მეფემ აღაშენა აწინდელი პატარა ეკკლესია დიდი მთავარ-მოწამის გიორგის სახელობაზე.” 1886, 1887 წწ. 8 იანვრის გაზეთი “ივერია” “საკალენდარო ცნობაში” იხსენიებს წმ. აბოს და აღნიშნავს, რომ წმ. აბოს ძვლები დამარხულია სოფელ არბოს ეკლესიაშიო.

“არის მართლა სოფ. არბოში საფლავი წმიდა მოწამის აბოსი? ან ვისგან არის აშენებული მოხსენებული ეკლესია?- ამ კითხვებზე ისტორიულად დასაბუთებული პასუხის გაცემა ძნელია; ის კი ცხადია, რომ ეს სოფელი და მისი ხატი ძველის დროიდგან სახელ–განთქმულ ყოფილა მთელს შიგნითა ქართლში, რომლის მცხოვრებელნი დიდის პატივის ცემით და თაყვანებით ეპყრობოდნენ მას. ამ მხარეში აქამომდე ხშირად გაიგონებს ადამიანი ფიცილსა – “არბოს მადლმაო”. რაღა თქმა უნდა ამ ფიცილისა არის წმ. მოწამე აბო და არა სოფელი!” – წერდა 1892 წელს ნიკო ლომოური.

ამ მოსაზრებას არ იზიარებს ეპისკოპოსი კირიონი და აღნიშნავს:

“არბოს შესახებ უნდა შევნიშნოთ, რომ სიტყვა არბოობა ჰნიშნავს ბაზრობას და მაშასადამე სოფლის სახელწოდება არ არის წარმომდგარი მოწამის აბოს სახელისაგან. თვით არბოს ეკლესია აბოს სახელობაზედ კი არ არის აშენებული, არამედ წმ. მთავარ მოწამის და ძლევა-შემოსილის გიორგის სახელობაზედ.”[ii]

იგივე აზრს შემდეგნაირად ასაბუთებს პროფესორი იოსებ მეგრელიძე:

“სახელებს აბოსა და არბოს გაიგივება სწორი არ ჩანს. თუ მართლაც ისე მოხდა, როგორც ეს ზემოთაღნიშნულ გადმოცემაშია თქმული, მაშინ აბოს საფლავი არა არბოშია საგულისხმებელი, არამედ აბოწმინდაში, რომელი ეკლესიაც თირის მონასტრის მახლობლად მდებარეობს”.[iii]

ალექსანდრე გარსევანიშვილის მიერ „ცისკარში“ გამოქვეყნებული ზოგიერთი ისტორიული ცნობისა და გადმოცემების მიხედვით თამარ მეფემ 1186 წელს აღაშენა სოფელი არბო, სადაც მისივე ბრძანებით, ამავე წლის აგვისტოს თვეში, წმ. გიორგის ნაწილი და ხატი გერიდან აქ ჩამოაბრძანებინა. წმინდა ნაწილის და გერის ისტორია, კი შემდეგში მდგომარეობს:

ფარსმან მეხუთემ (ბაკურის ძემ) 536 წელს ცოლად შეირთო აფხაზეთის თავადის თაქთარის ასული ხვარაზმშა, რომელსაც მზითევში მოჰყვა წმ. გიორგის წმინდა ნაწილი. ეს სიწმინდე პატარძლის ოჯახში საბერძნეთის კეისარის იუსტინესაგან მიუბრძანებიათ. ვინაიდან ფარსმანი უშვილო იყო, მან წმინდა ნაწილი თავის გერს, ხვარაზმშას შვილს უბოძა. 541 წელს ქართლი სპარსელებმა აიკლეს, რის გამოც მოსახლეობამ ბარიდან მთას შეაფარა თავი. ფარსმანმა თავის გერს აჩუქა ხეობაც (ხეობა შემდგომ საუფლისწულო გახდა). მან ხეობის მთის წვერზე წმ. გიორგის სახელზე ეკლესია ააშენა, რომელსაც გერის თავს უწოდებდნენ.

გერის წმინდა გიორგის ეკლესია დიდ სალოცავად ითვლებოდა ქართლში. სოფელი გერი მდებარეობს ცხინვალიდან 22 კილომეტრის მანძილზე, მდინარე ღვრიის (მდინარე პატარა ლიახვის შენაკადი) სათავისკენ. სამწუხაროდ სოფელი გერი 2008 წლის ომის შემდეგ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე დარჩა. გერის წმინდა გიორგობა ქართლში იმართებოდა სოფელ გერსა და არბოში. გერი იყო ამ ხატის მთის საბრძანისი, არბო კი ბარის. დღესაც, ისევე როგორც საუკუნეების წინ, აგვისტოს ბოლო კვირა დღიდან, სამი კვირის განმავლობაში აღინიშნება დღესასწაული „გერისობა“, არბოობა. საქართველოს საეკლესიო კალენდარი არბოობას სახალხო დღესასწაულებში ათავსებს და წერს:”არბოობა-გიორგობა. მარიამობის შემდეგ სამ  კვირა დღეს, არბოში და გერში”. ალ. გარსევანიშვილი წერს: არბოს დღეობაა 23 მარიამობისთვე (15 აგვისტო), „კვირაობით დღესასწაულობენ გერისთაობასა, შეიკრიბებიან მრავალნი ხალხნი: ქართლიდამ, იმერეთიდამ, კახეთიდამ და დღესასწაულობენო.  წინათ ამ დღეებში ვაჭრობაც, „იარმარკობა“ იმართებოდა და გასართობიც ფართოდ იყო გამოყენებული“.

დღეისათვის სოფელ არბოს  ცენტრში შემონახული ძველი წმ. გიორგის X საუკუნის დარბაზული ეკლესია რიყის ქვით და ღვინისფერი ტუფის ქვითაა ნაშენი. სარკმელების თავზე ჩასმულია ქვები ჯვრის, ლომის, ირმის, გაფოთლილი რტოს, ხარის თავის გამოსახულებით.  როგორც ირკვევა ეკლესიას სამხრეთით  და დასავლეთით მინაშენები და წრიული კოშკი ჰქონდა, რომლის ნანგრევები  აღარც კი  ჩანს. იმის გამო რომ ეს პატარა ეკლესია ვერ იტევდა მოზღვავებულ მლოცველებს,  იქვე, აღმოსავლეთის მხარეზე  XIX საუკუნეში აუშენებიათ დიდი გუმბათოვანი ეკლესია.

არბოს დიდი ჯვარ–გუმბათოვანი წმ. გიორგის სახელობის ტაძრის მშენებლობა 1847 წელს დაიწყეს ორმა ძმამ დეკანოზმა იაკობ ლომოურმა და მღვდელმა იოსებ ლომოურმა. ძმების გარდაცვალების შემდეგ ეკლესიის მშენებლობა გააგრძელა მათმა ბიძაშვილმა მღვდელმა გარსევან ლომოურმა, რომელიც ასევე ვერ მოესწრო ტაძრის მშენებლობის დამთავრებას. მისი გარდაცვალების შემდეგ სოფელ არბოში დაინიშნა გალობით ცნობილი ახალგაზრდა მღვდელი გიორგი გვიმრაძე. მან ყოვლადსამღვდელო გორის ეპისკოპოს ალექსანდრეს (ოქროპირიძე) შემწეობით და არქიმანდრიტ ნიკოლოზის დახმარებით დაასრულა აგურით და ნატეხი ქვით ნაგები ტაძრის გადახურვა, გალესვა, კანკელის მოხატვა. ეკლესია 1891 წელს გორის ეპისკოპოსმა ყოვლადსამღვდელო ალექსანდრემ აკურთხა. სოფელ არბოში 1865 წელს მხოლოდ 21 კომლი სახლობდა. ამ პატარა სოფელში ამდენი ძეგლის აგება და ბოლოს უზარმაზარი ტაძრის აგება იმით აიხსნება, რომ არბოში დიდი სიწმინდე ეგულებოდათ.[iv] XIX საუკუნეში არც ერთ სოფელში არ აშენებულა არბოს წმ. გიორგის ტაძარზე დიდი ზომის ტაძარი. 1892 წლისთვის ძველი ვერცხლის ხატები და ჯვრები დარბაზული წმ. გიორგის ტაძრიდან ახალ ტაძარში გადაასვენეს, მაგრამ კანკელი, სხვა ხატები ისევ ძველში დატოვეს.

1892 წელს, ჟურნალ „მწყემსის“ არბოელი კორესპონდენტი ნიკო ლომოური წერს, რომ არბოს დეკანოზ ანდრია ჟურულს უცნობი მიზეზების გამო გასაქცევად შეექმნა საქმე, რუსეთში გაიპარა და თან არბოს ხატის წმინდა ნაწილები წაიღოო. იგი მოზდოკში დასახლებულა, მაგრამ ვერც დეკანოზმა ჟურულმა და ვერც იმან, ვისაც ეს ნაწილი მიჰყიდა, ვერ გაიხარეს. ამიტომ ხატის წმ. ნაწილი ისევ არბოში დააბრუნეს. ხატი XIX საუკუნეში არბოს ტაძარში ბრძანდებოდა, რომელზე წარწერაც ამოიკითხა მ. ბროსემ „ჩვენ ღვთივ გვირგვინოსნის მეფეთ მეფისა და მოწამისა ლუარსაბის ძე–მან ლევან, გამოვაჭედინე ხატი ესე, სალოცველად და მოსახსენებლად სულისა ჩემისა და ძმისა სადღეგრძელოდ.“ ეს ხატი XX საუკუნის დასაწყისში (1924წ.) არბოში იმყოფებოდა.[v]  დღეისათვის კი არბოს ხატის,  ჯვრის და სიწმინდეების  ადგილსამყოფელი და ბედი უცნობია.

არბოს არქიტექტურულ კომპლექსში შედის ამ ორი ტაძრის აღმოსავლეთით მდებარეობს ღვთისმშობლის ბაზილიკა,  რომელიც მეოცე საუკუნის ბოლოს აშენდა დანგრეული წრიული კოშკის მიმდებარედ.

ქართველი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე, პედაგოგი ნიკო იოსებისძე ლომოური დაიბადა 1852 წელს სოფ. არბოში, გარდაიცვალა ქ. გორში 1915 წელს. ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი დგას სოფლის ცენტრში. სახლის წინა ეზოში, ნაძვების ძირში დგას ნიკო ლომოურის ბიუსტი. სახლი ერთსართულიანია და ორი ოთახისგან შედგება.  ერთ ოთახში გამოფენილია მწერლის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველი ფოტომასალა, მემორიალური ნივთები. მწერალი ამ სახლში ცხოვრობდა 1860 წლამდე.  ნიკო ლომოურის მემკვიდრეები არიან იულიონ და თამარ ლომოურები.

ქართველი მწერალი, პოეტი, მთარგმნელი ანტონ ფურცელაძე (1839–1914) დაიბადა მეზობელ სოფელ მერეთში და თანახმად ანდერძისა, დაკრძალულია მერეთის სასაფლაოზე. ანტონ ფურცელაძე  ლომოურების სიძე იყო. მისი სახლი (1899) დღესაც დგას სოფელ არბოში, წმ. გიორგის სახელობის გუმბათიანი ეკლესიის მახლობლად.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია აგურითა და ნატეხი ქვით. XX საუკუნის 60-იან წლებში აქ 8 წლიანი სკოლა იყო განთავსებული. შენობას მთლიანად მონგრეული აქვს ჩრდილოეთის აივანი, რომელიც მას მთელ სიგრძეზე გასდევდა. აღმოსავლეთის მხარე 2012 წლისთვის თითქმის მთლიანად ჩამონგრეულია.

არბოში  წმ. გიორგის ტაძრის ჩრდილოეთით იდგა ლამაზი საცხოვრებელი სახლი, რომელიც ეკუთვნოდა გენერალ ილია მაქარაშვილს. იგი აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში არქიტექტორ სიმონ კლდიაშვილის მიერ. ეს სახლი  დიდი კულტურულ–საგანმანათლებო კერა ყოფილა. იქ გამოჩენილი საზოგადო მოღვაწეები და ხელოვანები იკრიბებოდნენ. საცხოვრებელი სახლი  აგურით ნაგები ორსართულიანი შენობა ყოფილა, აივნებით, სარდაფით და მარნით. დღეს მის ადგილას მხოლოდ ნანგრევებია. მაქარაშვილები დაკრძალულნი არიან  არბოს გუმბათოვან ეკლესიაში.


[i] ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, თბ., 1941, გვ.75.

[ii] .. [ეპისკოპოსი კირიონი], წმიდა მოწამე აბო ტფილელი, ტფ., 1899, გვ.11.

[iii] . მეგრელიძე, წარწერები და სხვა სიძველეები პატარა ლიახვის ხეობაში, ჟურნ.: “ მაცნე”, 1963, №5, გვ.206.

[iv] მეგრელიძე, სიძველეები ლიახვის ხეობაში, წ.2, თბ.,1997, გვ.18.

[v] სცსსა, .1753. გიორგი ბოჭორიძის პირადი ფონდი, საქმე №106, ოქმი №24, გორის მაზრის სოფელ არბოს წმ. გიორგის ეკლესიის სიძველეთა აღწერა.

VI. საქართველოს ისტორიის და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ.5, გვ.44.

ია გორგიშელი. 2012 წელი

სოფელ მერეთის სიძველეები და წარწერები

სოფელი მერეთი გორის მუნიციპალიტეტში, გორიდან ჩრდილოეთით, 30 კმ–ის დაშორებით  მდებარეობს. სოფელს დასავლეთით ჩამოუდის მდინარე პატარა ლიახვი, ხოლო სოფელში მიედინება მისი განშტოება –  ნიკრეულა.

მერეთში დაიბადა  ქართველი საზოგადო მოღვაწე დიმიტრი ყიფიანი, რომელიც ქართულმა ეკლესიამ 2007 წელს წმინდანად შერაცხა,  მწერალი ანტონ ფურცელაძე,  ცნობილი აგრონომი ისაია ფურცელაძე.

მერეთი ეკონომიურად ძლიერ სოფლად ითვლებოდა.  მებაღეობა–მეხილეობის პიონერმა საქართველოში,  აგრონომმა ისაია ფურცელაძემ (1851-1924)   სოფელ მერეთის ერთ–ერთუბანში, ხაშილაურში  ხეხილის ბაღები გააშენა. იგი თანასოფლელებს ნერგებს უფასოდ ურიგებდა. ისაიას ვაშლის ბაღი მართლაც შესანიშნავი ყოფილა, რომელიც შემდეგ კოლმეურნეობის გამხდარა. ცნობილი აგრონომის საფლავი მის მიერ  გაშენებული ბაღების ტერიტორიაზე მდებარეობს, ამ  ადგილს დღესაც ხაშილაურს ეძახიან. მისი საფლავის მოსანახულებლად წელს პირველად  ვიყავი. საფლავი შემოღობილია ლითონის მესრით. გარშემო  საუკუნის ხნის ოთხი უზარმაზარი ცაცხვის ხე დგას. ბზის ბუჩქებში ჩაფლულ  საფლავის ქვაზე ხმელი ფოთლები და ტოტები ეყარა, რის გამოც წარწერა საერთოდ არ ჩანდა.

საფლავის ქვის  გაწმენდის შემდეგ  გამოჩნდა ბაზალტში ჩასმული ოდესღაც თეთრი მარმარილო, რომელზეც გარკვევით იკითხება: „აგრონომი ფურცელაძე

ისაია იოველის ძე 1851-1924“.

კარგად მახსოვს სოფელ მერეთის ხეხილით დახუნძლული ბაღები და ვაშლის ბაღებიდან მიღებული შემოსავლით გახარებული მერეთელები,  რომელთაგან ზოგმა ორ-სამსართულიანი სახლი ააგო და ავტომანქანა შეიძინა.

2008 წლის ომის შემდეგ, ოკუპირებულ საზღვარზე მდგარი ეს სოფელი, დღეს სასმელი და სარწყავი წყლის ნაკლებობას  უჩივის და საგულდააგულოდ ნაშენი და მოვლილი ხეხილის ბაღები უწყლობისგან ხმება. სოფელში სასმელი წყალი დღეგამოშვებით, მხოლოდ 1 საათით მიეწოდება სოფლის ერთ უბანს, მეორე დღეს – მეორე უბანს.  სარწყავი არხებიდან წყალი მხოლოდ სოფლის ნახევარს მიეწოდება – მეორე ნახევარი წვიმის იმედადაა დარჩენილი. მოსახლეობაც განახევრებულია, ასაკით  40 წელს გადაცილებული სჭარბობს. ბევრი სახლი ჩამონგრეული და უპატრონობისგან გაჩანაგებული  დამხვდა.

მოვინახულე წინაპართა საფლავები,  სოფლის განაპირას, მერეთის სასაფლაოზე. სასაფლაოს შესასვლელში დგას 1818 წელს აშენებული წმ. გიორგის სახელობის დარბაზული ტაძარი. იგი ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. ეკლესიის სამხრეთ კედლის კარს ზემოთ წარწერა იყო, რომელიც გვამცნობდა ძეგლის აშენების თარიღს. კედლებში ჩაშენებული იყო საფლავის ქვის ნატეხები წარწერით. ამჟამად  ტაძარი გარედან გალესილი და შეღებილია და სიძველის ნაშთი არ ემჩნევა. შიგნით კი – საუკუნის წინ შებათქაშებულ კედლებზე ბზარებია, არც კანკელია, არც საკურთხეველი, მხოლოდ სანთლის დასანთებად ქვიშის „საშანდლე“ დაუდგამთ მერეთელებს.

საქართველოს ცენტრალურ საისტორიო არქივში მოძიებული დოკუმენტით ირკვევა რომ მერეთის წმ. გიორგის ტაძარი 1848 წელს თავიდან აშენდა. მშენებლობას მეთვალყურეობას უწევდნენ და ზუნვას არ აკლებდნენ  „გორის უეზდსა შინა სოფელსა მერეთის სამონაზნო მართა და თეკლა ფურცელაძენი“. 1843 წელს  მათ თხოვნით მიმართეს საქართველოს ეგზარქოსს ევგენის, ხოლო 1846 წელს –  ეგზარქოსს ისიდორეს, მასზედ რომ მერეთის ტაძარი, დასავლეთის კედლის გარდა, საძირკვლიდან ხელახლა იყო ასაშენებელი და წარუდგინეს „სმეტა“. „1848 წლის 7 მარტს (ძ.ს.) ახლადაშენებული ქვის წმ.გიორგის სახელობის ეკლესია აკურთხა გორის სობოროს ბლღოჩიმა გრიგოლ პოპიტოვმა“.

ეკლესიის ეზოში მოთავსებულ საფლავის ქვებს შორის საყურადრებოა ქართველი მწერლის, პოეტის და მთარგმნელის ანტონ ფურცელაძის საფლავის ქვა. ანტონ ფურცელაძე მეზობელ სოფელ არბოში იყო ჩასიძებული, მართალია სიცოცხლის ბოლო წლები არბოში გაუტარებია,  მაგრამ მისივე ანდერძით  მერეთში  დაუკრძალავთ.  არბოში ანტონ ფურცელაძის სახლი დღესაც დგას, მაგრამ ის უკვე ნახევრად დანგრეულია.

მწერლის საფლავი შემოღობილია ლითონის მესრით. მესრის შიგნით, ბუჩქნარში   დგას ნაცრისფერი მარმარილოს ქვა-ბოძი, რომელზეც ეპიტაფიაა ამოტვიფრული:

“მე წილათა მხვდა ხვედრი მწარე(,) ძნელად საამო(,)

ჩვენს იარებსა და წყლულებში ხელების რევა(.)

მით წყლულს ვამტკივნებ მე სნეულთა და ამის გამო

შევიძინევი მოძმეთაგან ლანძღვა და წყევა(.)

(გაგრძელება ქვის კედელზე:)

ანტონ ნიკოლოზის ძე

ფურცელაძე

1839-1913”.

ანტონ ფურცელაძის საფლავთან ახლოს არის მისი ძმის, გენერალ-მაიორ მიხეილ ფურცელაძის საფლავი. მიხეილი რუსეთში მსახურობდა, სამშობლოდან შორს გარდაცვლილა, მაგრამ მერეთში ჩამოუსვენებიათ.

საფლავს გარს აკრავს ლამაზი რკინის გისოსი, მოდერნის  სტილში შესრულებული. საფლავზე სამი უზარმაზარი ხეა გაზრდილი, ხოლო იქვე აღმართულ შავ გრანიტზე, დასავლეთის მხრიდან ამოტვიფრული ჯვარის შემდეგ, წარწერაა:

“გენერალ-მაიორი

მიხეილ ნიკოლოზის ძე ფ/ფურცელაძე(.)

დაიბ.18 აპრილს 1834 წ.

გარდ. 10 აპრილს 1912 წ.”

(სურათი ამოვარდნილა).

იმავე ქვას აღმოსავლეთ მხარეზე წერია: “идеальному мужу и

отцу от жены и детей.”

მიხეილის შვილი გიორგი ფურცელაძე (1866–1924) ცნობილი სამხედრო მოღვაწე და ასევე, გენერალ–მაიორი იყო.

ნიკოლოზ ფურცელაძის შვილები იყვნენ ალექსანდრე, მიხეილი, კოტე (მეტსახელად – შავბალახა) და ანტონი. დიმიტრი ყიფიანის დედა ბარბარე ფურცელაძე იყო.

სოფელ მერეთის აზნაურნი  ფურცელაძეები ყოფილან.

კიდევ ერთი სიძველეა სოფე მერეთში – ჩასარბენი ციხე-კოშკი. იგი სოფლის ჩრდილოეთით ერთი კილომეტრის მოშორებით, მდინარე პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირზე დგას. რიყის ქვით ნაგები კოშკი ცილინდრულია და თარიღდება XVII-XVIII სს-ს მიჯნით. მე რაც მახსოვს, ორსართულიანია, სარკმელებით, ბუხრით და ორმაგი სათოფურების ღრმა ნიშებით. ბავშვობაში ხშირად მივდიოდით ციხეზე, მეორე სართულიდან საოცარი ხედი იშლებოდა, მოჩანდა მეზობელი სოფლები არბო, კულბითი, დისევი, მთები, მინდვრები და ხეხილის ბაღები. სამწუხაროდ მერეთის ციხე ოკუპირებულ ზონასთან ძალიან ახლოსაა,  ზედ საზღვარზე, ამიტომ წელს ვერ მოვინახულე.

ია გორგიშელი

აგვისტო, 2012 წელი.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. მეგრელიძე, იოსებ. სიძველეები ლიახვის ხეობაში. წ. 2.,თბ., 1997

2.სცსა, ფ. 488, საქ. №9345